Belirsizlik, gelecekte ne olacağını, olayların nasıl sonuçlanacağını ve kişinin bunlarla başa çıkıp çıkamayacağını bilememesi durumudur. İnsan zihni bu bilinmezliğe uzun süre açık kalmakta zorlanır.
Belirsizliğe tahammülsüzlük, bireyin belirsiz durumları tehdit edici olarak algılaması ve bu durumlara bilişsel, duygusal ve davranışsal düzeyde yoğun tepkiler vermesidir. Burada sorun çoğu zaman belirsizliğin kendisi değil, zihnin onu nasıl anlamlandırdığıdır. Belirsizlik tehdit olarak yorumlandığında kişi kendini güvende hissedemez ve içsel huzursuzluk başlar.
Bu huzursuzluk, kontrol ihtiyacının psikolojik zeminini oluşturur.
İnsan zihninin en temel ihtiyaçlarından biri güvende hissetmektir. Güven duygusu ise çoğunlukla öngörülebilirlikle ilişkilidir. Ne olacağını tahmin edebildiğimizde rahatlarız. Ne olacağını tahmin edemediğimizde ise zihin alarm verir ve kendini korumaya almak ister.
Kontrol etme çabası tam da bu noktada devreye girer.
Olası tehlikeleri önceden düşünmek, senaryolar üretmek, her ihtimali planlamak kişiye geçici bir güvenlik hissi sağlar. Ancak bu güvenlik hissi çoğu zaman gerçek değil, bir kontrol illüzyonudur. Çünkü hayat her zaman planlandığı gibi ilerlemez.
Buna rağmen kontrol ihtiyacı yüksek olan birey, zihinsel enerjisinin büyük kısmını belirsizliği ortadan kaldırmaya harcar.
Bu ihtiyacın altında sıklıkla şu temel inançlar yatar:
“Her şeyi kontrol edersem kötü bir şey olmaz.”
“Hazırlıklı olursam incinmem.”
“Hata yaparsam değerimi kaybederim.”
Bu inançlar çoğu zaman erken çocukluk deneyimlerinde şekillenir. Sınırları belirsiz, aşırı eleştirel ya da duygusal olarak güvensiz ortamlarda büyüyen bireyler dünyayı daha tehditkâr algılamaya yatkın olabilir. Böyle bir dünyada kontrol, hayatta kalma stratejisine dönüşür.
Zamanla bu strateji otomatikleşir ve kişiliğin bir parçası haline gelir.
Başlangıçta rahatlatıcı gibi görünen kontrol çabası, uzun vadede tam tersine kaygıyı besler. Çünkü kişi ne kadar kontrol etmeye çalışırsa, kontrol edemediği alanlara karşı o kadar hassaslaşır. Küçük bir belirsizlik bile yoğun bir kaygı yaratabilir.
Bu durum yalnızca iç dünyayı değil, ilişkileri de etkiler. Kişi farkında olmadan başkalarını da kontrol etmeye çalışabilir. Bu da yakınlık yerine mesafe, güven yerine gerilim yaratır.
Kişinin kendine olan güveni arttıkça kontrol ihtiyacı yumuşamaya başlar. Belirsizlikle kalabildikçe, zihni yeni bir deneyim öğrenir:
Psk. Fatma İdil Kaya
